Uluslararası ticari sözleşmeler, farklı ülkelerde faaliyet gösteren şirketlerin haklarını, yükümlülüklerini ve ticari ilişkilerinin koşullarını belirleyen hukuki metinlerdir. İhracat ve ithalat işlemlerinde teslimatın gecikmesi, ödemenin yapılmaması veya ürünün beklenen özellikleri taşımaması ciddi uyuşmazlıklara neden olabilir.
Bu nedenle uluslararası ticari sözleşme hazırlarken yalnızca fiyat ve teslim tarihi üzerinde anlaşmak yeterli değildir. Olası risklerin önceden değerlendirilmesi, tarafların sorumluluklarının belirlenmesi ve uyuşmazlıkların nasıl çözüleceğinin düzenlenmesi gerekir.
Aşağıdaki 18 başlık, her sözleşmede kanunen bulunması zorunlu maddeler değil, dış ticaret sözleşmeleri hazırlanırken değerlendirilmesi gereken temel hususlardır.
Tarafların ve Ticari İlişkinin Belirlenmesi
1. Tarafların Kimlikleri
Sözleşmede şirketlerin ticaret unvanları, kayıtlı adresleri, ticaret sicili veya ilgili ülke kayıt bilgileri ve temsilcileri belirtilmelidir. İmzalayan kişilerin şirketi temsil yetkisi kontrol edilmelidir. Yanlış veya eksik taraf bilgileri, özellikle yabancı ülkelerde alacak takibini ve hukuki başvuruları güçleştirebilir.
2. Sözleşmenin Tarihi ve Yapıldığı Yer
Sözleşmenin imzalandığı tarih ve yer açıkça gösterilmelidir. Bu bilgiler, sözleşmenin yürürlüğe girmesi ve sürelerin hesaplanması bakımından önem taşıyabilir. Bununla birlikte sözleşmenin imzalandığı ülke, tek başına hangi ülke hukukunun uygulanacağını belirlemez.
3. Sözleşmenin Konusu ve Beklenen Menfaat
Satılacak ürünün veya sunulacak hizmetin kapsamı, miktarı, teknik özellikleri ve kalite standartları belirlenmelidir. Ayrıca taraflar açısından önem taşıyan ticari beklentiler somut yükümlülüklere dönüştürülmelidir. Ürünün hangi amaçla kullanılacağının bilinmesi, uygunluk değerlendirmesinde önem kazanabilir.
Bedel, Teslim ve Ödeme Koşulları
4. Bedel ve Para Birimi
Sözleşme bedeli, kullanılacak para birimi ve fiyatın hangi giderleri kapsadığı açıklanmalıdır. Döviz kuru değişikliklerinin tarafları nasıl etkileyeceği de değerlendirilmelidir. Vergi, taşıma ve sigorta giderlerinin belirsiz bırakılması, taraflar arasında beklenmeyen maliyetler doğurabilir.
5. Teslim Şekli
Ürünün nerede, ne zaman ve hangi koşullarda teslim edileceği düzenlenmelidir. Incoterms kuralları kullanılıyorsa ilgili kural, teslim yeri ve versiyonu açıkça belirtilmelidir. Bu kurallar, teslimle bağlantılı masraf ve riskleri düzenler; ancak mülkiyetin ne zaman geçeceğini tek başına belirlemez.
6. Ödeme Şekli
Peşin ödeme, mal mukabili ödeme, vesaik mukabili ödeme veya akreditif gibi yöntemlerden hangisinin kullanılacağı kararlaştırılmalıdır. Ödeme tarihi, banka masrafları ve gecikmenin sonuçları açıklanmalıdır. Özellikle akreditifli işlemlerde satış sözleşmesi ile akreditif şartlarının uyumlu olması önemlidir.
Sözleşmenin İhlali ve Tarafların Korunması
7. Sözleşmenin İhlali
Eksik teslim, geç ödeme, ayıplı ürün veya teslimatın hiç gerçekleştirilmemesi gibi ihlal durumları değerlendirilmelidir. İhlal hâlinde uygulanabilecek bildirim, giderim, tazminat ve sözleşmeden dönme veya fesih yolları ilgili hukukun izin verdiği çerçevede düzenlenmelidir.
8. Garantiler
Ürün kalitesi, teknik performans, garanti süresi ve garanti kapsamındaki sorumluluklar belirtilmelidir. Arızanın giderilmesi, parça değişimi veya onarım süreçleri açıklanabilir. Garanti hükümleri hazırlanırken uygulanacak hukuktaki emredici düzenlemeler de dikkate alınmalıdır.
9. Mülkiyeti Muhafaza Kayıtları
Satıcı, bedel tamamen ödeninceye kadar malın mülkiyetini korumayı amaçlayan hükümler öngörebilir. Ancak bu hükümlerin geçerliliği, ilgili ülkenin hukukuna ve gerekli şekil şartlarına bağlıdır. Yalnızca sözleşmeye mülkiyeti muhafaza kaydı eklenmesi her ülkede aynı hukuki sonucu doğurmaz.
Olağanüstü Durumlar ve Fikri Mülkiyet
10. Mücbir Sebepler
Savaş, doğal afet veya ticareti engelleyen kamu tedbirleri gibi olayların sözleşmeye etkisi değerlendirilebilir. Mücbir sebep hükmünde olayın kapsamı, bildirim yükümlülüğü ve ifanın engellenmesinin sonuçları açıklanmalıdır. Her beklenmedik olayın kendiliğinden mücbir sebep oluşturduğu varsayılmamalıdır.
11. Beklenmeyen Hâl
Sözleşme kurulduktan sonra ekonomik koşulların önemli ölçüde değişmesi, edimler arasındaki dengeyi etkileyebilir. Bu nedenle uyarlama, yeniden müzakere veya diğer hukuki yolların hangi şartlarda gündeme geleceği değerlendirilmelidir. Mücbir sebep ile aşırı ifa güçlüğü birbirinden farklı hukuki durumlardır.
12. Fikri Mülkiyet
Marka, patent, tasarım, yazılım ve teknik belgelerin kullanım koşulları belirlenmelidir. Özellikle distribütörlük ilişkilerinde markanın kullanım yetkisi, tanıtım materyalleri ve sözleşme sona erdiğinde bu hakların durumu açıkça düzenlenmelidir.
Bildirimler ve Sözleşmenin Hukuki Bütünlüğü
13. Bildirimler
Tarafların hangi adres ve iletişim kanallarını kullanacağı belirlenmelidir. Elektronik posta yoluyla bildirim yapılacaksa yetkili adresler ve bildirimin alınmış sayılacağı koşullar düzenlenebilir. Kanunen özel şekle bağlı bildirimler bakımından ilgili düzenlemeler ayrıca gözetilmelidir.
14. Tazminat ve Cezai Şartlar
Sözleşmeye aykırılık nedeniyle doğabilecek zararlar ve kararlaştırılabilecek cezai şartlar değerlendirilmelidir. Tazminatın kapsamı, sorumluluk sınırlamaları ve cezai şartın uygulanabilirliği seçilen hukuka göre değişebilir. Bu nedenle başka bir ülkeye ait sözleşme hükümleri doğrudan kopyalanmamalıdır.
15. Sözleşmenin Bütünlüğü
Sözleşmenin bütünlüğü hükmü, tarafların nihai anlaşmasının hangi belgelerden oluştuğunu belirlemeye yardımcı olur. Önceki teklifler, yazışmalar ve görüşmelerin sözleşmeyle ilişkisi açıklanabilir. Ancak bu hükmün etkisi, uygulanacak hukuka ve somut uyuşmazlığa göre değerlendirilir.
16. Bölünebilirlik
Sözleşmedeki bir hükmün geçersiz olması, her durumda sözleşmenin tamamının geçersizliği anlamına gelmeyebilir. Bölünebilirlik hükmüyle kalan maddelerin yürürlükte tutulması amaçlanabilir. Bunun mümkün olup olmadığı, geçersiz hükmün niteliğine ve uygulanacak hukuka bağlıdır.
Uygulanacak Hukuk ve Uyuşmazlıkların Çözümü
17. Uygulanacak Hukuk
Uluslararası sözleşmelerde hangi ülke hukukunun uygulanacağı açıkça değerlendirilmelidir. Türk hukukunda yabancılık unsuru taşıyan sözleşmeler bakımından 5718 sayılı Kanun önemlidir.
Ayrıca uluslararası mal satışlarında Viyana Satım Sözleşmesi (CISG) uygulama alanı bulabilir. Türk hukukunun seçilmesi, CISG hükümlerinin kendiliğinden dışlandığı anlamına gelmez. Bu nedenle hukuk seçiminin sonuçları dikkatle incelenmelidir.
18. Uyuşmazlıkların Çözümü
Uyuşmazlıkların devlet mahkemelerinde mi yoksa tahkim yoluyla mı çözüleceği belirlenmelidir. Tahkim tercih ediliyorsa tahkim yeri, uygulanacak kurallar, dil ve hakem sayısı gibi hususlar düzenlenebilir. Kararın karşı tarafın bulunduğu ülkede tanınması ve icra edilebilmesi de değerlendirilmelidir.
Uluslararası Ticari Sözleşme Hazırlarken Genel Değerlendirme
Dış ticaret sözleşmeleri yalnızca olası davalarda kullanılacak belgeler değildir. Üretim, teslimat, finansman ve satış süreçlerinin nasıl işleyeceğini de belirler.
Bu nedenle sözleşmenin hazırlanmasına hukuk biriminin yanında satış, lojistik, finans ve gerektiğinde teknik ekiplerin katkı sağlaması önemlidir. Uluslararası sözleşme hazırlama sürecinde her maddenin ticari işlemin niteliğine uygun düzenlenmesi, sonradan ortaya çıkabilecek belirsizliklerin azaltılmasına yardımcı olabilir.
Resmî Kaynakça
- T.C. Adalet Bakanlığı – 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu: Sözleşmelerin kurulması, borç ilişkileri ve sözleşmeye aykırılığa ilişkin hükümler.
https://mevzuat.adalet.gov.tr/mevzuat/103273 - T.C. Adalet Bakanlığı – 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu: Ticari işler ve ticaret hukukuna ilişkin hükümler.
https://mevzuat.adalet.gov.tr/mevzuat/103039 - T.C. Resmî Gazete – 5718 Sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun: Uygulanacak hukuk ve milletlerarası yetki.
https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2007/12/20071212-1.htm - Türkiye Büyük Millet Meclisi – 4686 Sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu: Milletlerarası tahkime ilişkin düzenlemeler.
https://www.tbmm.gov.tr/Yasama/Kanun/f72877bd-6c39-037b-e050-007f01005610 - Birleşmiş Milletler UNCITRAL – Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Viyana Sözleşmesi (CISG): Uluslararası mal satışlarına ilişkin ortak kurallar.
https://uncitral.un.org/en/texts/salegoods/conventions/sale_of_goods/cisg - Milletlerarası Ticaret Odası (ICC) – Incoterms 2020: Uluslararası teslim şekillerinin yorumlanmasına ilişkin kurallar.
https://iccwbo.org/business-solutions/incoterms-rules/
Bu içerik yalnızca genel hukuki bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Spesifik durumlar için mutlaka bir avukata danışınız!

Yorumlar
Hakkı Alkan
Elinize sağlık güzel olmuş. Fotoğrafta özet olarak hepsini vermeniz hoşuma gitti. Teşekkürler